ก่อนที่พุทธศาสนาจะถือกำเนิดขึ้น ความเชื่อเรื่องน้ำศักดิ์สิทธิ์มีอยู่แล้วในดินแดนอินเดียโบราณ ผ่านศาสนาพราหมณ์-ฮินดูที่นับถือแม่น้ำคงคาเป็นสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ คัมภีร์ฤคเวทซึ่งเป็นคัมภีร์เก่าแก่ที่สุดเล่มหนึ่งของโลก กล่าวถึงแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ถึง 7 สาย และเชื่อกันว่าการดำผุดดำว่ายในแม่น้ำเหล่านี้คือการชำระจิตใจให้บริสุทธิ์ ความเชื่อนี้ฝังรากลึกจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมสำคัญแทบทุกงานในชีวิตของชาวฮินดู ไม่ว่าจะเป็นงานแต่งงาน งานศพ หรือพิธีขอพร น้ำจึงไม่ใช่แค่สิ่งชำระร่างกาย แต่เป็นตัวแทนของเทวะที่ไหลผ่านและเชื่อมโยงมนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์
หากพูดถึงพุทธศาสนา จุดเริ่มต้นที่ชัดเจนที่สุดของการทำน้ำมนต์ ย้อนกลับไปถึงสมัยพุทธกาล ณ เมืองไพศาลี (เวสาลี) เมืองหลวงแคว้นวัชชี เมืองนี้ต้องเผชิญภัยพิบัติซ้อนกันถึงสามอย่างในเวลาเดียวกัน คือข้าวยากหมากแพง ภูตผีปีศาจอาละวาด และโรคระบาดร้ายแรง
พระพุทธเจ้าจึงมีพุทธบัญชาให้พระอานนท์เรียนรู้รัตนสูตร แล้วเดินสวดพระปริตรไปทั่วเมือง โดยนำบาตรของพระองค์ใส่น้ำ เดินสวดประพรมไปตลอดเส้นทางระหว่างกำแพงเมืองสามชั้น ผลปรากฏว่าอมนุษย์พากันหนีออกจากเมือง ผู้คนหายจากโรคภัย เหตุการณ์นี้กลายเป็นต้นแบบของการทำน้ำพระพุทธมนต์ที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน ทุกครั้งที่มีการทำน้ำมนต์ในสายพุทธศาสนา จะต้องมีการสวดรัตนสูตรควบคู่ไปด้วยเสมอ เรื่องราวนี้ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก เล่มที่ 25 หมวดขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ
เมื่อความเชื่อเรื่องน้ำมนต์เดินทางมาถึงแผ่นดินไทย ก็เกิดการผสมผสานระหว่างสายพราหมณ์และสายพุทธอย่างลงตัว พระราชนิพนธ์พระราชพิธีสิบสองเดือน ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กล่าวถึงพิธีศิวราตรีของพราหมณ์ที่นำน้ำจากแม่น้ำคงคามาสวดคาถาแล้วอาบชำระบาป เรียกว่า “นหานสุทธิ” สะท้อนความเชื่อว่าความบริสุทธิ์เกิดขึ้นได้จากการอาบน้ำชำระบาป
นอกจากนี้ยังมีตำนานที่เล่าสืบต่อกันมาว่า พิธีอาบน้ำมนต์เพ็ญ หรืออาบน้ำแสงจันทร์ มีมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ทำขึ้นให้กับผู้ที่จะออกไปรบ ด้วยความเชื่อว่าจะช่วยล้างบาป เสริมเสน่ห์ เรียกทรัพย์ และเสริมความรัก แม้เรื่องนี้จะเป็นความเชื่อที่ไม่มีหลักฐานยืนยันแน่ชัดเท่าเรื่องราวในพระไตรปิฎก แต่ก็สะท้อนให้เห็นว่าน้ำมนต์ผูกพันกับชีวิตคนไทยมาอย่างยาวนาน ทั้งในแง่ศาสนาและความเชื่อพื้นบ้าน
อาบน้ำมนต์เพื่ออะไร?
ตามความเชื่อที่สืบทอดกันมา การอาบน้ำมนต์มีจุดประสงค์หลักอยู่หลายประการ
ชำระล้างสิ่งไม่ดี เป็นความเชื่อพื้นฐานที่สุด คือการล้างสิ่งอัปมงคลหรือเสนียดจัญไรที่อาจติดตัวมาโดยไม่รู้ตัว
ปัดเป่าโรคภัยและภัยพิบัติ สืบเนื่องมาจากต้นแบบรัตนสูตรที่ใช้ขจัดโรคระบาดในเมืองไพศาลี
เสริมสิริมงคลและกำลังใจ ช่วยสร้างขวัญกำลังใจ ปัดเป่าความทุกข์โศก ทำให้จิตใจแจ่มใสขึ้น พร้อมเปิดรับสิ่งดีๆ เข้ามาในชีวิต
สะเดาะเคราะห์เฉพาะกิจ ในบางท้องถิ่น โดยเฉพาะภาคใต้ ใช้เพื่อขับไล่คุณไสยหรือสิ่งอัปมงคลเฉพาะราย
น่าสนใจว่าน้ำมนต์แต่ละสายก็มีจุดเน้นต่างกันไป บางสายเน้นถอนคุณไสยและปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายเป็นหลัก ขณะที่บางสายเน้นการหนุนดวงชะตา เสริมเมตตามหานิยม ความแตกต่างเหล่านี้สะท้อนภูมิปัญญาท้องถิ่นและตำรับเฉพาะของแต่ละสำนักที่สั่งสมมาผ่านกาลเวลา
ปรากฏการณ์การอาบน้ำเพื่อชำระล้างจิตใจไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในไทยหรือในพุทธศาสนาเท่านั้น แต่พบได้ทั่วโลก พิธีบัพติศมาในศาสนาคริสต์หลายนิกายก็มีความหมายเชิงชำระล้างที่คล้ายคลึงกัน และเมื่อพุทธศาสนาแพร่เข้าสู่ญี่ปุ่นในช่วงศตวรรษที่ 6 วัดพุทธหลายแห่งก็ได้จัดพื้นที่อาบน้ำสาธารณะขึ้นเพื่อให้ผู้คนเข้าร่วมพิธีกรรมชำระล้างได้อย่างทั่วถึง
ท่ามกลางวัดนับพันแห่งทั่วประเทศไทย มีบางวัดที่ยังคงรักษาตำรับการทำน้ำมนต์แบบดั้งเดิมไว้อย่างเหนียวแน่น หนึ่งในนั้นคือ วัดโบสถ์ หลวงปู่เทียน จังหวัดปทุมธานี วัดเก่าแก่กว่า 400 ปีที่มีรากฐานผูกพันกับชุมชนชาวมอญมาตั้งแต่อดีต
ที่นี่มีพิธีอาบน้ำมนต์ประจำปีที่เรียกว่า “พิธีสัมพุทเธหงสา” ซึ่งมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่แตกต่างจากน้ำมนต์ทั่วไปอย่างชัดเจน คาถาสัมพุทเธหงสาเป็นบทสวดเก่าแก่ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา มีชาวมอญเป็นผู้ประพันธ์ แม้ไม่ทราบชื่อผู้แต่งที่แน่ชัด แต่มีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า พระมหาเถรคันฉ่องได้ลงตะกรุดด้วยคาถานี้ แล้วแจกจ่ายแก่กองทหารอาสารามัญในสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เพื่อใช้ในการรบกับข้าศึก ซึ่งมีอานุภาพแคล้วคลาดและคงกระพันชาตรีเป็นที่เลื่องลือ จึงทำให้คาถานี้เป็นที่นับถือสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
ทางวัดโบสถ์ หลวงปู่เทียน จึงได้นำศาสตร์นี้มาใช้ในพิธีอาบน้ำมนต์ สืบทอดมาตั้งแต่สมัยหลวงปู่เทียนจนถึงปัจจุบัน โดยน้ำมนต์ที่ใช้ในพิธีจะมีมะกรูด กลีบกุหลาบ และกลีบดอกบัวลอยอยู่เพื่อความหอม ผสมกับผง 12 นักษัตรและบทสวดสายรามัญโบราณ ตามความเชื่อว่าจะช่วยหนุนดวงชะตา แก้ปีชง และเสริมเมตตามหานิยม ก่อนเริ่มพิธียังมีการรำผีมอญ ซึ่งเป็นพิธีศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวมอญสืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคนเพื่อสื่อสารกับบรรพบุรุษและผีประจำตระกูล พร้อมพิธีบวงสรวงถวายเหล้าและเครื่องเซ่นแด่หลวงปู่เทียนควบคู่กันไปด้วย
จากแม่น้ำคงคาในอินเดียโบราณ สู่บาตรน้ำของพระอานนท์ที่เมืองไพศาลี ผ่านการผสมผสานกับความเชื่อพราหมณ์ในราชสำนักไทย จนมาถึงตำรับเฉพาะถิ่นอย่างพิธีสัมพุทเธหงสาที่วัดโบสถ์ หลวงปู่เทียน เรื่องราวของน้ำมนต์ คือเครื่องพิสูจน์ว่าความเชื่อเรื่องน้ำศักดิ์สิทธิ์ไม่เคยหยุดนิ่ง แต่เดินทางและปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ผสมผสานกับวัฒนธรรมท้องถิ่นจนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของแต่ละพื้นที่ ขณะที่แก่นแท้ของความเชื่อ การชำระล้างจิตใจและขอพรให้ชีวิตดีขึ้น ยังคงเดินทางไปพร้อมกับผู้คนไม่เปลี่ยนแปลง
